برچسب: نظم جهانی

جهان غرب و به طور خاص آمریکا که همواره بر اصول لیبرالیستی و دموکراتیک تاکید داشته، اکنون به نقطه ای رسیده اند که «مارک روبیو» وزیر امور خارجه آمریکا به صریح‌ترین شکل ممکن می‌گوید «این اصول اکنون خود به یک مانع بزرگ در مسیر آمریکا جهت حراست از منافع ملی‌اش تبدیل شده اند و البته که تقویت دشمنان جهان غرب را نیز به دنبال داشته اند!» در جهان فعلی، اتحادها و ائتلاف‌ها سُست‌تر از هر زمان دیگری شده‌اند و بدگمانی دولت های مختلف نسبت به یکدیگر و تاکید بر مسلح شدنِ حداکثری، به نحو ملموسی برجسته شده است.

نظام بین‌المللی، با وجود اینکه در مرحله گذار خطرناکی قرار دارد، اجتناب از انفجار جهانی غیرممکن نیست، اما نیازمند آن است که قدرت‌های بزرگ -به ویژه ایالات متحده- ارزیابی مجددی جامع از نقش، توانایی‌ها، اولویت‌ها و استراتژی‌های خود، به دور از زیاده‌روی در گسترش نظامی و مالی، و از اختلافات سیاسی که تصمیم‌گیرندگان را فلج می‌کند، انجام دهند.

بزرگ‌ترین مزیت راهبردی ایالات متحده موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز آن است، اما این برتری تنها با قدرت علمی و دانشگاهی کشور کامل شده است. دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی آمریکا نه‌تنها هر سال میلیاردها دلار شهریه از دانشجویان خارجی جذب می‌کنند، بلکه دستاوردهایی می‌آفرینند که بهره‌وری اقتصادی را افزایش می‌دهد، سلامت و امنیت را بهبود می‌بخشد و برتری فناورانه‌ی ارتش را حفظ می‌کند. اگر هدف، حفظ جایگاه آمریکا به‌عنوان قدرت نخست جهان باشد، بدیهی است که باید بیشترین سرمایه‌گذاری در علم، فناوری و آموزش صورت گیرد؛ به‌ویژه در زمانی که چین با تمام توان در حال پیشی گرفتن است. بی‌توجهی به این حوزه، نه‌فقط یک خطای اقتصادی بلکه یک خودزنی ژئوپلیتیکی خواهد بود.

این رژه، که تحت نظارت مستقیم رئیس‌جمهور شی جین‌پینگ برگزار می‌شود، به‌عنوان بزرگ‌ترین نمایش عمومی تسلیحات پیشرفته چین از سال ۲۰۱۹ توصیف شده است. این رویداد اهمیت استراتژیکی ویژه‌ای دارد، زیرا چین در تلاش است تا با تسریع در مدرن‌سازی ارتش آزادی‌بخش خلق، خود را به‌عنوان یک ابرقدرت نظامی در برابر ایالات متحده و دیگر قدرت‌های جهانی مطرح کند.

روسیه اگرچه از رویارویی مستقیم نظامی با ناتو پرهیز کرده، اما تمایل روزافزونی به برهم زدن وضعیت موجود نشان داده است: از طریق استفاده از زور در گرجستان (۲۰۰۸) و اوکراین (از ۲۰۱۴ تاکنون)، مداخله نظامی اغلب بی‌ضابطه در سوریه، و بهره‌گیری تهاجمی از جنگ سایبری برای تأثیرگذاری بر نتایج سیاسی در ایالات متحده و اروپا. این اقدامات، به‌روشنی ردّ مهم‌ترین محدودیت‌های نظم پیشین است. از دیدگاه روسیه، گسترش ناتو نیز نمونه مشابهی محسوب می‌شود—ابتکاری که آشکارا با توصیه مشهور وینستون چرچیل، «در پیروزی، بخشندگی»، در تضاد بود. روسیه همچنین جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ و مداخله نظامی ناتو در لیبی در سال ۲۰۱۱ را—که به نام اقدام بشردوستانه آغاز شد اما به‌سرعت به تغییر رژیم انجامید—رفتاری خلاف حسن نیت و غیرقانونی دانست که با برداشت این کشور از نظم جهانی ناسازگار بود.

جهان بار دیگر به مفهوم حوزه‌های نفوذ بازمی‌گردد. قدرت‌ها می‌خواهند پشت دیواری از کشورهای همسایه احساس امنیت کنند، بی‌آنکه جاه‌طلبی‌های امپریالیستی عظیم گذشته را داشته باشند. اوکراین برای روسیه حیاتی است و چین تا جایی پیش رفته که در دریای جنوبی چین جزیره می‌سازد، چرا که چشم به تایوان دارد. هر دو در پی آن هستند که خود را نفوذناپذیر کنند. همین فلسفه در سیاست خارجی ترامپ هم دیده می‌شود. او به‌جای حفظ کنترل آمریکا بر یک امپراتوری گسترده از طریق نهادهایی مانند ناتو یا سازمان تجارت جهانی، خواهان یک حوزه نفوذ تعریف‌شده و نفوذناپذیر است.

«شواهد کاملاً روشن است چین خود را برای جنگ آماده می‌کند و به طور خاص برای جنگ با ایالات متحده.» پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، نیز امسال تأکید کرد: «تهدید چین واقعی است و حتی ممکن است نزدیک‌تر از آن چیزی باشد که تصور می‌کنیم.»

یک الگو در حال شکل‌گیری است: تنها چیز قابل پیش‌بینی درباره ترامپ، غیرقابل پیش‌بینی بودن او است. او نظرش را تغییر می‌دهد. حرف خودش را نقض می‌کند. ثبات ندارد.

در ماه‌های اخیر این خود آمریکا بوده که به اصلی‌ترین قدرت تجدیدنظرطلب جهان تبدیل شده و دولت ترامپ در حال از هم گسستن «تقریبا تمامی جنبه‌های نظم لیبرال جهانی» است، از تجارت و اتحادها گرفته تا همبستگی دموکراتیک و حمایت از حقوق بشر.ترامپ اخیرا گفت: «دولت من قاطعانه از شکست‌های سیاست خارجی دولت قبلی و در واقع از گذشته فاصله می‌گیرد. »

در طول آخرین تنظیم مجدد بزرگ نظم جهانی، برجسته‌ترین بحث در روابط بین‌الملل بین مقاله معروف شکل گرفت: «پایان تاریخ» فرانسیس فوکویاما (که به طور پیش‌گویانه‌ای، تنها چند ماه قبل از سقوط دیوار برلین ظاهر شد) و «برخورد تمدن‌ها» ساموئل هانتینگتون که چهار سال بعد منتشر شد.

هسته اصلی تعهدات ناتو که بر پایه دفاع جمعی استوار است، اکنون زیر سایه سنگین شک و تردید قرار گرفته است. هیچ‌یک از متحدان اروپایی نمی‌توانند به‌طور قطع پیش‌بینی کنند که آیا ترامپ همچنان پایبند به اصول دفاعی ناتو باقی خواهد ماند یا خیر.این تغییر رویکرد، تنها محدود به اروپا نیست. در آن سوی جهان، مردم تایوان نیز با نگرانی به تحولات اخیر می‌نگرند. تغییر رویه دولت ترامپ نسبت به اوکراین، این نگرانی را در تایوان تشدید کرده است. به‌جای ارائه حمایت‌های قاطع در برابر فشارهای فزاینده پکن، ترامپ به دلیل عدم سرمایه‌گذاری کافی تایوان در دفاع خود، این جزیره را مورد انتقاد قرار داده است.

«این نظم بر اساس تلفیق سناریوی تک چندقطبی با دنیای واقعیت موازی شکل می‌گیرد؛ به گونه‌ای که اکنون عصر «فرامدرن سرمایه داری» آغاز شده است و «سیلیکون ولی» با دولت ترامپ در پی ایجاد فضایی است که منتهی به استقرار نظمی شود که در عین حال که ابر قدرتی آمریکا را تثبیت می‌کند، وضعیت مناطق بحران خیز جهان را نیز مشخص کند. یکی از این مناطق، خاورمیانه و دیگری در روسیه و ماورای قفقاز وجود دارد. از همین جهت نیز نمی‌توان این معنا را مورد توجه قرار نداد. بالطبع، حل و فصل این معنا، متوجه ایجاد ساز و کارهایی است که بتواند ایالات متحده آمریکا را از چارچوب تک چند قطبی روی زمین، به تک چند قطبی فراتر از عصر مدرن سرمایه گذاری روی زمین انتقال دهد.»

اروپا از نظر ژئوپلیتیکی همچنان با چالش‌های متعددی روبه‌رو است، اقتصاد آن چندین برابر بزرگ‌تر از اقتصاد روسیه است. اگر این اقتصاد در کنار بریتانیا قرار گیرد، تقریباً با اقتصاد آمریکا برابری خواهد کرد. علاوه بر این، اروپا پیشاپیش به شدت به چین وابسته شده است و احتمالاً در جستجوی روابط نزدیک‌تری با پکن خواهد بود. این مسئله پیامد‌های نگران‌کننده‌ای برای منافع ایالات متحده در پی خواهد داشت. ممکن است آقای ترامپ از نظم جهانی جدید خود لذت ببرد، اما باید توجه داشت که این تغییرات هزینه‌ای سنگین در بر خواهد داشت.

رویکرد افراطی ترامپ در سیاست خارجی می‌تواند پیامد‌های معکوسی به همراه داشته باشد. شاید این سیاست‌ها در کوتاه‌مدت دستاورد‌هایی داشته باشد، اما در بلندمدت به افزایش مقاومت جهانی و ایجاد فرصت‌های تازه برای رقبای آمریکا منجر خواهد شد.

رفتار ترامپ ممکن است به تقویت نیرو‌های ملی‌گرایی و حمایت‌گرایی در سراسر جهان بینجامد و در نهایت به نظم جهانی‌ای که آمریکا طی دهه‌ها ساخته است آسیب وارد کند؛ نظمی که ثبات، صلح، رفاه و آزادی بیشتری را نسبت به هر دوره دیگری از تاریخ به همراه داشته است.