برچسب: خشکسالی

برای تولید یک کیلو گندم حدود ۱۵۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود. در حالی که محصولاتی با ارزش افزوده و ارزآوری بالاتر مانند زعفران، آب بسیار کمتری مصرف می‌کنند. متأسفانه در شرایط کم‌آبی، محصولاتی را تولید می‌کنیم که سهم چندانی در سبد امنیت غذایی ندارند. بیش از ۵۰ درصد ظرفیت منابع آبی ما صرف محصولاتی می‌شود که در ردیف‌های اول اهمیت غذایی نیستند. اگر کشاورز به الگوهای جدید کشت روی آورد، هم ارزش افزوده ایجاد می‌کند و هم مشکل کم‌آبی کشور را کمک می‌کند. ما به یک بازنگری واقعی نیاز داریم.

«ناتو جنگ اقلیمی با ایران را هدف گرفته است». این جمله اقلیم‌شناس آمریکایی، دان ویگینگتون است.پیش از این شواهدی از استفاده غرب از اقلیم به عنوان سلاح علیه کشورها توسط روسیه رصد شده بود.ویگینگتون معتقد است خشکسالی‌های ایران به‌گونه‌ای است که در هر هزاران‌سال یک بار رخ می‌دهد و ریاضیات طبیعی بودن این اتفاق را رد می‌کند.

ظرفیت ذخایر مخازن سدهای تهران در سال آبی جدید که از مهرماه شروع شده است حدود 250 میلیون مترمکعب است که در مقایسه با میزان 490 میلیون مترمکعبی در سال آبی 1403 حدودا به نصف رسیده است؛ قاعدتا این میزان کاهش باید با بارش‌های تا به امروز جبران می‌شد اما متاسفانه زمانی که به بارش‌ها در فصل پاییز نگاهی می‌اندازیم مشاهده می‌کنیم که اگرچه همواره بارش‌ها در دو ماه مهر و آبان حدود 50 تا 60 میلیمتر آب برای تهران به همراه دارد اما تاکنون هیچ بارشی در تهران رخ نداده و پیش‌بینی‌ها نیز نشان می‌دهد که تا پایان پاییز نیز این روند ادامه خواهد داشت.

طبق داده‌های سازمان هواشناسی کشور، از ابتدای فصل تا اول آبان، مجموع بارش‌ها در کل کشور تنها ۱.۷ میلی‌متر ثبت شده است، در حالی که متوسط بلندمدت این دوره حدود ۶.۱ میلی‌متر است، به این معنا که بارش‌ها ۷۲.۱ درصد کمتر از نرمال بلندمدت بوده‌اند. این کاهش شدید، نشانه تداوم روند خشکسالی در بسیاری از مناطق کشور است و فشار مضاعفی بر منابع آب سطحی و زیرزمینی وارد می‌کند.

مطالعات تا ابتدای سال ۱۴۰۴ حدود ۴۲۲ دشت ممنوعه و بحرانی را نشان داده است. ۳۵۹ دشت از مجموع دشت‌های ممنوعه، بحرانی و با مشکل فرونشست مواجه هستند. وقتی برداشت از میزان تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی بیشتر می‌شود، دشت را ممنوع اعلام می‌کنند. اگر رعایت نشود و دشت به مرحله بدتری برسد، نام «ممنوعه بحرانی» روی آن گذاشته می‌شود. دشت آزاد دشتی است که برای برداشت بیشتر آب یا احداث چاه ممنوعیتی ندارد، اما اکنون تعداد قابل‌ملاحظه‌ای از دشت‌های آزاد نداریم.

در طول دوره آماری ۶۰ سال اخیر، گاه میزان بارش‌های سالانه به بالای ۵۰۰ میلی‌متر می‌رسید و معمولا پس از دو سال خشکسالی، چند سال ترسالی رخ می‌داد که پیامدهای خشکسالی‌ها را جبران می‌کرد، اما در پنج سال اخیر میانگین بارندگی‌های استان تهران کمتر از متوسط بارندگی‌های سالانه بوده و در سال آبی گذشته با ۱۵۹ میلی‌متر بارش، شدیدترین خشکسالی یک قرن اخیر در این استان اتفاق افتاد.

هورالعظیم و هورالهویزه دیگر فقط تالاب نیستند؛ آن‌ها ضربان آخر حیات در بین‌النهرین هستند. نابودی‌شان نه یک فاجعه محیطی ساده، بلکه خودکشی تمدنی است. امنیت ملی امروز نه در زرادخانه‌ها، بلکه در سلامت رودها، تالاب‌ها و هوای پاک تعریف می‌شود. ایران و عراق و ترکیه یا راه دانوب را می‌روند و همکاری می‌کنند یا به سرنوشت چاد تن می‌دهند. تصمیم امروز، آینده خوزستان، بصره و ثبات کل خلیج‌فارس را رقم خواهد زد.

براساس آخرین آمار شرکت منابع آب ایران از ابتدای سال آبی جاری (ابتدای مهر ۱۴۰۳) تا هشت شهریور ماه هشت سد مهم و بزرگ کشور شامل طرق در استان خراسان رضوی با موجودی آب ۲ میلیون متر مکعبی، استقلال و سرنی با موجودی آب هر کدام هشت و هفت میلیون متر مکعبی در استان هرمزگان، تهم و کینه ورس با موجودی آب به ترتیب هشت و سه میلیون متر مکعبی در استان زنجان، سد تنگوئیه سیرجان با موجودی آب سه میلیون متر مکعبی در استان کرمان، سد دامغان با موجودی هشت میلیون متر مکعبی در استان سمنان و سد نهرین خراسان جنوبی با موجودی یک میلیون متر مکعبی در آستانه خشک شدن قرار گیرند.

هنگامی که منطقه‌ای خشکسالی طولانی‌مدت یا فصل کم‌بارش را تجربه می‌کند، سطح آب‌های زیرزمینی کاهش می‌یابد. این موضوع منجر به کاهش فشار سیال منفذی در مناطق گسله کم‌ژرفا می‌شود. کاهش فشار سیال منفذی، تنش مؤثر عمود بر صفحه گسل را افزایش می‌دهد و آن را مانند ترمزی گیر می‌اندازد. با فشار سیال کمتر برای خنثی کردن وزن سنگ، دو طرف گسل محکم‌تر به هم فشرده می‌شوند. این افزایش اصطکاک می‌تواند به طور موقت گسل را “قفل” کند. با ادامه خشکسالی و خشک شدن زمین، وزن آب از بین می‌رود که می‌تواند باعث بالا آمدن یا بازگشت پوسته زمین شود و تنش روی گسل‌های مجاور را تغییر دهد.

پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰، ۶۸ درصد از جمعیت جهان در مناطق شهری زندگی کنند. گسترش شهرها چرخه‌های طبیعی تجدید آب را مختل کرده و باعث شده‌است که شهروندان به‌طور سیری‌ناپذیری از منابع آب زیرزمینی اطراف شهرها استفاده کنند. کمبود آب در حال حاضر یک ویژگی رایج در زندگی شهری است و شهرهایی مانند بنگلور، پکن، بیروت، بوگوتا، قاهره، کیپ‌تاون، دنور، هنگ‌کنگ، اسلام‌آباد، جاکارتا، کویت‌سیتی، لاهور، لندن، لس‌آنجلس، میامی، مسقط، دهلی‌نو، شانگهای و تیانجین با این مسئله روبرو هستند.

محمد درویش، پژوهشگر محیط زیست، در گفت‌وگویی با عباس کشاورز، سرپرست پیشین وزارت جهاد کشاورزی، به بررسی مسیری پرداخته‌اند که منجر به نابودی روان‌آب‌ها و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی شده؛ منابعی که حیاتی‌ترین و غیرقابل جایگزین‌ترین دارایی طبیعی کشور محسوب می‌شوند.

با وجود توزیع سالانه بیش از ۱.۲ میلیارد مترمکعب آب در شهر تهران، نزدیک به ۲۲ درصد از این منابع به دلایلی چون نشت از شبکه، انشعاب‌های غیرمجاز و خطاهای اندازه‌گیری، بدون مصرف واقعی از دست می‌رود. کارشناسان می‌گویند کاهش داوطلبانه تنها ۲۰ درصد از مصرف شهروندان می‌تواند به اندازه تمام این هدررفت، منابع آبی پایتخت را حفظ کند.

در حدود ۲۰۰ سال گذشته، میانگین دمای جهانی از تقریبا ۱۳.۷ درجه به حدود ۱۵.۲ درجه افزایش یافته است و در این میان، خاورمیانه با میانگین رشد دمایی به میزان ۲ درجه، با گرمای بیشتری مواجه شده است.

«چه شد ما به اینجا رسیدیم؟» گفت: «رسیدن به این نقطه‌ای که ما در آن قرار داریم، فرایندی بوده که در طول چندین دهه گذشته و از پیش از انقلاب آغاز شده است. نمی‌توانیم بگوییم اقداماتی که پس از انقلاب رخ داده یا از قبل از انقلاب، به تنهایی علت بوده‌اند. درواقع، رویکرد‌های مختلفی که در دوره‌های مختلف اتخاذ شد، منجر به این شد که برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی رقم بخورد. یکی از این عوامل، گسترش فعالیت‌های کشاورزی و صنعتی، بدون آمایش سرزمینی و بدون مطالعات آینده‌نگرانه برای تأمین آب مورد نیاز آن‌ها بوده که باعث شد در نواحی مختلف شاهد گسترش و شکل‌گیری این فعالیت‌ها باشیم.»

تعطیلی ناگهانی با بی‌ثباتی همراه است. حتی تعطیلی ناگهانی ادارات دولتی نیز موجب می‌شود تا کارکنان دولتی بدون نیاز به ارائه خدمات از حقوق خود برخوردار شوند. از آنجا که تعدیل نیروی کار در بخش دولتی فرآیند پیچیده‌ای داشته و نیازمند تشریفات مفصل است، معمولا به‌دلیل کاهش بهره‌وری، کارکنان این بخش تعدیل نمی‌شود و هزینه‌های دولت نیز کاهش نخواهد یافت. اما کاهش بهره‌وری فعالیت‌های اقتصادی در بخش خصوصی را به‌شدت تحت‌تاثیر قرار می‌دهد و کسب‌وکارها را به ورطه سقوط می‌کشاند.